Glucocorticoïdstressschema 

bij operaties en andere ingrepen bij  
patiënten met suppressie van de hypofyse-bijnieras.  

 Deze richtlijnen gelden voor de volgende groepen patiënten:

1. Alle patiënten met een aangetoonde primaire of secundaire bijnier-schorsinsufficiëntie

2. De volgende categorieën patiënten die prednison (of equivalente doseringen van een ander glucocorticoïd) gebruiken of gebruikt hebben :

• a. patiënten die korter dan 3 weken geleden gedurende een periode korter dan 3 weken meer dan 7,5 mg prednison gebruikt hebben (of een ander corticosteroïd in een gelijkwaardige dosering).

• b. patiënten die korter dan 1 jaar geleden gedurende een periode langer dan 3 weken meer dan 7,5  prednison gebruikt hebben (of een ander corticosteroïd in een gelijkwaardige dosering).

• c. patiënten die op dit moment meer dan 7,5 mg prednison gebruiken (of een ander corticosteroïd in een gelijkwaardige dosering).

Indien bij de groepen patiënten genoemd onder a of b de hypofyse-bijnierfunctie is getest en goed is, gelden deze richtlijnen niet. Er is sprake van een voldoende functionerende hypofyse-bijnieras indien de basale cortisolspiegel groter is dan 0,55 µmol/l. Indien de basale cortisolspiegel groter is dan 0,10 µmol/l doch kleiner dan 0,55 µmol/l dan dient een zogenaamde Synacthen® test plaats te vinden met 250 µg Synacthen® (tetracosactide). Een stijging van het cortisol na  30 minuten tot 0,550 µmol/l of een stijging van meer dan 25 %  t.o.v. van de cortisol waarde direct voorafgaande aan de toediening van Synacthen® sluit een primaire bijnierschorsinsufficiëntie uit. Een relatieve of betrekkelijk kort bestaande secundaire bijnierschorsinsufficiëntie is hier overigens niet geheel mee uitgesloten. 

Grote operatie (bijvoorbeeld laparotomie, thoracotomie)

• Gebruikelijke corticosteroïddosering in de ochtend innemen

• 1 uur voor aanvang van de operatie hydrocortison 100 mg of prednisolon 25 mg i.v. of i.m.

• Daarna op de dag van de operatie hydrocortison 50 mg of prednisolon 12,5 mg  i.v. of i.m. elke 8 uur

• Daarna dosering elke dag halveren tot eigen substitutie dosering is bereikt.

• Wanneer de patiënt in staat is orale medicatie in te nemen : overgaan op equipotente dosis hydrocortison of prednisolon p.o.

• Bij postoperatieve complicaties : dosis glucocorticoïd weer verhogen onder frequente controle van bloeddruk en bepaling van de elektrolyten.

Kleine operatie (bijvoorbeeld liesbreukcorrectie)

• Gebruikelijke corticosteroïddosering in de ochtend innemen

• 1 uur voor aanvang van de operatie hydrocortison 50 mg of prednisolon 12,5 mg i.v. of i.m.

• Daarna op de dag van de operatie nog tweemaal hydrocortison 50 mg of tweemaal prednisolon 12,5 mg  i.v. of i.m.

• Wanneer de patiënt in staat is orale medicatie in te nemen : overgaan op equipotente dosis hydrocortison of prednisolon p.o.

• Daarna bij afwezigheid van complicaties : eigen orale substitutiedosering hervatten.

Kleine ingreep (bijvoorbeeld bronchoscopie)

• Een eenmalige gift van hydrocortison 25 mg is veelal voldoende

Tabel : corticosteroïdpreparaten 

Literatuur :

• Hermus ARMM, Zelissen PMJ. Diagnostiek en therapie bij patiënten met bijnierschorsinsufficiëntie. Ned Tijdschr Geneeskd 1998;142:944-49
• De Herder WW, van der Lely AJ, Hofland LJ, Lamberts SWJ. Verworven hypopituïtarisme bij volwassenenen; diagnostiek en optimalisatie van substitutietherapie. Ned Tijdschr Geneeskd 1996; 140:1432-36
• Coursin DB, Wood KE: Corticosteroid supplementation for adrenal insufficiency. JAMA 287:236, 2002
• M Salem, R E Tainsh, Jr, J Bromberg, D L Loriaux, B Chernow. Perioperative glucocorticoid coverage. A reassessment 42 years after emergence of a problem. Ann Surg. 1994 April; 219(4): 416–425.

MAL 12-1999

Revisie CEU 06/2006

Revisie NKE 10/2011